
Sait Faik’in Stelyanos Hrisopulos Gemisi
“Zorbalık” Üzerine P4C Soruşturması (Webinardan Kalanlar)
Geçtiğimiz günlerde gerçekleştirdiğimiz webinarda, Sait Faik Abasıyanık’ın Stelyanos Hrisopulos Gemisi hikâyesi üzerinden zorbalık kavramını nasıl soruşturabileceğimizi konuştuk. Bu buluşmadan kalanları derlemek istedim.
Stelyanos Hrisopulos Gemisi adlı hikâye, bir çocuğun emek vererek yaptığı geminin diğer çocukların kıskançlığı ve yıkıcı davranışları sonucunda batırılmasını anlatır. Hikâye Burgazada’da geçer. Trifon’un gemisi yalnızca bir oyuncak değil, hayal gücünün, emeğin ve dedesiyle kurduğu bağın bir ifadesidir. Ancak başkalarının hayranlığı zamanla kıskançlığa dönüşür ve bu güzelim gemi taşlarla batırılır. Hikâye; akran zorbalığı, kıskançlık, hınç, grup psikolojisi, ötekileştirme ve bireysel/kolektif sorumluluk gibi kavramları sorgulamak için güçlü bir edebî zemin sunar.
Hayranlık ve Kıskançlık
Hikâyenin başlangıcında çocuklar, Trifon’un büyük hayallerle ve özenle yaptığı gemiye hayranlık duyar. Ancak bu hayranlık, geminin yok edilmesiyle sonuçlanan bir davranışa dönüşür. Burada üzerinde durulması gereken mesele, kıskançlığın varlığı kadar bu duygunun nasıl bir eyleme dönüştüğüdür. Hikâye, hayranlığın hangi koşullarda kıskançlığa dönüştüğü ve bir şeyi elde edememenin o şeyi yok etme isteği doğurup doğurmadığı sorularını sordurur.
Kıskançlığı yalnızca kişisel bir duygu olarak değil, insanın başkalarıyla kurduğu ilişkiler içinde de ele alırız. Bir başkasının başarısı neden bazen ilham verirken bazen rahatsızlık yaratır? Bir başkasının başarısını kendi başarısızlığımız gibi algılamamızın nedeni ne olabilir?
Hikâyeyi hınç kavramı üzerinden düşünebiliriz. Nietzsche’nin hınç kavramı, kişinin güçsüzlük ve incinmişlik duygularıyla baş etme biçimini sorgulamak için bir düşünme zemini sunar. Trifon’un gemisinin yok edilmesini bu kavramla birlikte okumak, çocukların davranışlarının altında yatabilecek dinamikleri anlamamıza yardımcı olabilir.
İnsan, başkasının başarısını takdir etmek yerine neden onu yok etmeyi seçer?
Zorbalığın Doğuşu
Hikâyede akran zorbalığı; zarar verme niyeti, davranışın sonucu, çocuklar arasındaki güç ilişkileri ve davranışın tekrarlanıp tekrarlanmadığı açısından değerlendirilmelidir.
Çoğu zaman zorbalık davranışları çocuklar tarafından oyun olarak yorumlanabilir. Bir davranışın oyun olup olmadığını nasıl anlarız? Oyun olarak tanımlanan davranış karşı tarafa zarar veriyorsa buna oyun der miyiz?
Çocuklar için eğlence ya da oyun olan bir şey, başka bir çocuk için incitici ve dışlayıcı bir deneyime dönüşebilir. Davranışı gerçekleştirenlerin onu nasıl adlandırdığı kadar, davranışın diğer kişi üzerindeki etkisi de önemlidir.
Trifon’un gemisi batırıldığında çocuklar belki de birlikte hareket etmenin heyecanını yaşıyorlardı. Ancak bu olasılık, eylemin sonuçlarını değiştirmez.
Grup Psikolojisi
Hikâyede gemiyi batıran tek bir taş değildir. Birden fazla çocuk taş atmış ve geminin yok edilmesinde birlikte hareket etmiştir. Bu nedenle hikâyeyi bireysel davranışın ötesinde, grup psikolojisi üzerinden de düşünmeliyiz.
İlk taşı atan çocuk ile onu takip eden diğer çocuklar arasındaki ilişki değerlendirilebilir. Bir grup içinde hareket etmek, kişiye yalnız olmadığı duygusunu verebilir. Başkalarının da aynı şeyi yapması, davranışı daha kabul edilebilir gösterebilir. Böylece kişi, tek başına sorgulayabileceği bir eylemi grubun içinde daha az sorgulayabilir. Ancak bir grubun parçası olmak, bireysel sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Gemiyi batıran tek bir taş değildi; pek çok çocuk taş attı. Bu durumda geminin batırılmasından kim ya da kimler sorumludur?
Grup içinde zarar vermek, kişinin sorumluluk payını azaltır mı?
Akran zorbalığında bir de sessiz kalanların (seyircinin) konumu vardır. Sahilde olayı izleyen, taş atmayan ancak zorbalığa engel de olmayan bir çocuk olduğunu düşünelim. Onun durumunu nasıl değerlendirirdik? Sessiz kalarak zorbalığa ortak mı oldu, yoksa tarafsız mı kaldı?
Bu sorular önemli. Zorbalıkta zorba, mağdur ve seyircilerden oluşan bir üçlü yapıdan söz edebiliriz. Bu soruların amacı, zorbalık olayında farklı konumların ve sorumlulukların nasıl oluştuğunu anlamaktır. Olaya müdahale etmek, doğrudan karşı çıkmak anlamına gelmez. Güvenilir bir yetişkinden yardım istemek, zarar gören kişiyi yalnız bırakmamak ve olayı bildirmek de sorumluluk almanın yollarıdır.
Ötekileştirme ve Aidiyet
Hikâyede Trifon ile dedesinin yaşamı, diğer çocukların dünyasından farklıdır. Trifon’un gemiyle kurduğu ilişki ve aile bağının taşıdığı anlam, onun dünyasını biçimlendirir. Ancak diğer çocukların bu dünyayı nasıl algıladığını da sorgulamak gerekir.
Dede ve torununun gruptan farklı olması; uğraşları, yaşayışları ve yalnızlıkları, diğer çocukların onlara karşı bu kadar kolay zorbalık yapabilmesinde bir etken midir?
Farklılıklarımızla birlikte yaşayabilmemiz için neye ihtiyaç duyarız?
Bu sorular, bir kişinin farklılığının onu grubun dışında konumlandırmanın gerekçesine dönüştürülüp dönüştürülmediğini düşündürür. Grup, kendi sınırlarını belirlerken kimin içeride, kimin dışarıda kalacağına da karar verir. Oysa bir topluluğa ait olabilmek için herkesin birbirine benzemesi gerekmez. Birlikte yaşamak, farklılıkları ortadan kaldırmak değil, farklılıklarla birlikte var olmayı öğrenmektir.
Gemi Battığında Sadece Bir Nesne mi Yok Olur?
Hikâyenin en çarpıcı yanı, taşların bir gemiyi batırabilecek kadar güçlü olması değil; geminin Trifon için taşıdığı anlamın başkaları tarafından dikkate alınmaması ve yok edilmesidir.
Gemi battığında denizin dibine çöken sadece bir tahta parçası mıdır, yoksa dede ile torunun dünyasında başka şeyler de batmış mıdır?
Bu soru bizi zorbalığın görünür ve görünmeyen sonuçları arasındaki ayrıma götürür. Bir nesnenin zarar görmesi gözlemlenebilir. Ancak güvenin zedelenmesi, yalnızlık duygusu veya başkalarına karşı geliştirilen güvensizlik aynı biçimde görünür değildir.
Bu olay, Trifon’un arkadaşlarına olan güvenini nasıl etkilemiş olabilir?
Güven nasıl oluşur ve nasıl zedelenir?
Akran zorbalığı, maruz kalan kişinin iç dünyasında izler bırakabilir. Bir davranışın görünür sonucu ile görünmeyen etkisi arasında fark vardır. Hikâyede Trifon’un yaşayabileceği duyguları anlamaya, zarar veren davranışın sonuçlarını düşünmeye ve empati kurmanın sınırlarını sorgulamaya çalışabiliriz.
Stelyanos Hrisopulos Gemisi; kıskançlıktan grup psikolojisine, ötekileştirmeden kolektif sorumluluğa ve mağdurun yaralanan güvenine kadar akran zorbalığını çok katmanlı bir düşünce alanında yeniden ele almamızı sağlar.
GÖKÇE ÜNEL ŞENOL
P4C Eğitim Uzmanı
Edebiyat ve P4C

